Beyin damarlarının tıkanması, kanaması veya bir tümör, kafa travması gibi nedenlerle beyinde dil fonksiyonlarından sorumlu bölgelerin hasarı sonucu görülen dil kaybına afazi denir. Beyinde her bir alan belirli bir beceriden sorumludur. İnsanların yaklaşık %95’inde dil ve konuşma becerileri beynin sol yarısında özelleşmiştir. Bu nedenle dil kaybı da sol yarı kürenin hasar aldığı durumlarda görülür. Özellikle beynin sol yarı küresinde bulunan Broca ve Wernicke alanları ile bunların arasında kalan bölgeler dil becerilerinden sorumludur.

Afazide felç durumu eşlik edebilir veya etmeyebilir. Beyinde “çaprazlanma” denen bir olgu olduğu için beynin sol yarı küresinde hasar varsa vücudun sağ yarısında felç görülür.

Özellikleri nelerdir?

Afazi, bir dil (lisan) kaybıdır. İşittiğini anlama, tekrarlama, adlandırma, okuma, yazma gibi dil bileşenlerinden bir ya da birkaçında bozulmalar görülür. Afazi herhangi bir zihin ya da biliş kaybı değildir. Bunların eşlik edebildiği durumlar görülse de genellikle afazili bireylerin zihinsel fonksiyonlarında bozukluk yoktur ve durumun son derece farkındadırlar.

Tipleri nelerdir?

Afazinin pek çok tipi vardır. Beyindeki konuşma alanlarındaki hasarın yerine ve büyüklüğüne göre afazili bireyler farklı tablolar sergilerler. Bazı afazili bireyler duyduğunu anlar, fakat kendini ifade etmek için gereken sözcükleri bulup ağzından çıkaramazken; bazı bireyler de çok fazla konuşur ancak ağzından çıkanları kulağı işitmiyor gibi ilgisiz ve anlamsız cümleler kurarlar. En ağır tabloda ise bireyler hem söyleneni anlamaz hem de konuşamazlar. Bu durum beyin hasarı gerçekleştikten hemen sonraki dönemde yaygındır ve çoğu zaman kendiliğinde iyileşme ile yukarıda bahsedilen iki durumdan birine doğru döner.

Tedavi/terapi

Beyin krizi geçiren hastalar hastanede hayati fonksiyonlar yerine geldikten sonra taburcu edilirler; fakat afazi tanısı varsa bu hastaların hastaneden çıktıktan sonra da terapiye ihtiyaçları vardır. Eğer bir yakınınızda beyin hasarına bağlı dil kaybı olduğunu düşünüyorsanız uzman dil ve konuşma terapistlerinden değerlendirme almanız gerekmektedir. Terapist, dil fonksiyonlarından hangilerinde bozukluk olduğunu belirleyip bireyin ihtiyaçlarına uygun bir terapi programı belirleyecektir.

Afazide düzelme çoğunlukla yavaş seyreder ve tam bir iyileşme çok nadir görülür. Hasar büyükse terapilerin uzun süre devamı gerekmektedir. Terapiden alınacak fayda, hasarın yeri ve büyüklüğü, kişinin motivasyonu, terapilerin düzenliliği, eve verilen çalışmaların uygun biçimde yapılması gibi pek çok faktöre bağlıdır.

Spontan (kendiliğinden) iyileşme

Spontan iyileşmenin süresine dair kesin bir bilgi olmasa da beyin hasarının meydana gelişinden sonraki ilk 6 ay – 1 yıl içerisinde klinik tabloda kendiliğinden bir iyiye gitme görüldüğü bilinmektedir. 1 yıldan sonra durum daha stabil hale gelir ve yapılacak müdahale sonucu ilerleme daha yavaş olabilir. Hasar oluştuktan ve hayati fonksiyonlar yerine geldikten hemen sonra dil ve konuşma terapisine başlandığı takdirde ilerlemenin daha büyük ve hızlı olduğuna dair bulgular vardır.

Sağ beyin hasarı

İnsanların çoğunda dilden sorumlu taraf sol beyin olduğu için sağ beyin hasarlarında yukarıda bahsedilen dil kayıpları görülmez. Fakat sağ beyin hasarlarında da dilin prozodisinin bozulması (konuşmanın tonlama ve ritminin normal örüntüden sapması), pragmatik bozukluklar (çeşitli ortamlarda nasıl konuşması gerektiğini bilememe, imaların ve şakaların anlaşılamaması) gibi durumlar ortaya çıkabilir. Böyle bir durum varsa yine bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması iyi olur.

Kekemelik; tekrarlar, uzatmalar, bloklar gibi engellerle konuşmanın akıcılığının bozulmasına verilen addır. Yüzyıllar öncesinde bile Eski Mısır’da, Çin’de, Mezopotamya’da bu durumun görüldüğü bilinmektedir.

Okul çağı çocuklarının %1’inde görülen bu durum erkeklerde kızlara oranla daha sık görülür. Kekemelik, “gelişimsel bir bozukluk”tur. Yani, erken gelişim dönemlerinde ortaya çıkar. En sık görülmeye başladığı dönem, çocuğun dil gelişiminin hızla arttığı 18 ay ile 3 yaş arasıdır. Ancak bu dönemde görülen her takılma kekemelik değildir. Bu yaş aralığında normal çocuklar da takılmalar gösterebilir. Bu yaştaki çocuğunuzun kekelediğini düşünüyorsanız lütfen bir dil ve konuşma terapistiyle görüşün.

Kekemeliğe neyin sebep olduğu halen kesin olarak bilinmemektedir. Ancak kalıtım ve çevrenin birlikte rol oynadığı konusunda uzmanlar görüş birliğindedir. Dolayısıyla kekeme bir insanda bu durum tamamen ortadan kaldırılamaz. Ancak bu durumun terapiyle kontrol altına alınması ve şiddetinin azaltılması mümkündür.

Kekemelik terapisinde, akıcılığı biçimlendirme (fluency shaping) ve kekemeliğin değiştirilmesi (stuttering modification) gibi yöntemler kullanılır. Hangisinin, kimde kullanılacağına uzman dil ve konuşma terapisti karar verir.

Uzman dil ve konuşma terapistleri, hipnozla tedavi, konuşma yasağı gibi ülkemizde popüler biçimde uygulanan yöntemlerin bilimselliğinden, sağaltımdaki rolünün etkililiğinden şüphe duymaktadır.

Bu alan Türkiye’de henüz çok yenidir. Amerika’da bu çalışmalar 1920’lerde başlamışken (ASHA-Amerikan Dil-Konuşma-İşitme Derneği 1925’te kurulmuştur.) Türkiye’de 2000 yılında Anadolu Üniversitesi bünyesinde bulunan DİLKOM (Dil ve Konuşma Bozuklukları Eğitim, Araştırma ve Uygulama Merkezi)’un açılmasıyla ilk kez alan uzmanları yetiştirilmeye başlanmıştır. Halen Türkiye’de “Dil ve Konuşma Bozuklukları Uzmanı” yetiştiren tek kurum budur ve 3 yıl süren yoğun bir yüksek lisans programı sonucunda bu unvana sahip olunabilir. Bu alanda lisans eğitimi veren kurum henüz ülkemizde malesef mevcut değil.

Bu uzmanlar ülkemizde özel hastanelerde, özel kliniklerde veya özel rehabilitasyon merkezlerinde çalışmaktadırlar. Amerika’da devlet okullarında bile en az 1 dil ve konuşma terapisti bulundurulması zorunludur.

Ayrıntılı bilgi için: www.dilkom.anadolu.edu.tr